Chinniguldoshlar oilasi

Caryophyllaceae

Kamyoblik darajsi 1. Zarafshon tizmasidagi juda kamyob, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Balandligi 20-25 sm ga yetadigan sershox va serbarg, ko`p yillik o`t. Gulpoyasining uzunligi 15-20 sm. Mevasiz poyasining va poyaning pastki qismidagi barglari ingichka qalami, poyaning yuqorisidagilari qalami-nashtarsimon. Gullari poyaning uchida 3-7 tadan joylashgan. Guloldi bargchalari o`tsimon, poyaning yuqori qismida joylashgan barglarga o`xshash. Kosachasi silindrsimon, uzunligi 13-15 mm. Tojbarglari och pushti rangli. Ko`sakchasi cho`ziq, uzunligi 10 mm. Aprel-may oylarida gullab, may-iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Zarofshon tizmasi (Ko`xi-Surx, Jomqora tog`larida va Taxtaqoracha dovoni)da tarqalgan (Samarqand viloyati).

O`sish sharoiti. Tog`ning pastki qismida va tog` etaklarida shag`alli va ohaktoshli yonbag`rlarda o`sadi.

Soni. Umumiy soni aniqlanmagan.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Aniqlanmagan.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza choralari ishlab chiqilmagan.

18.

Tog` zo`rchasi

Silene oreina Schischk

Kamyoblik darajasi 2. Zarafshon tizmasidagi kamyob, endem tur.

Qisqacha tavsifi. Ko`p yillik, ko`p boshchali (kaudeksli) va ko`p poyali. Bo`yi 10-15 sm orasidagi o`t. Barglarining uchi cho`zilgan, juda o`tkir, bezchasimon qalin tuklar bilan qoplangan. Ildiz bo`g`zidagi barglari teskari nashtarsimon, asosiga qarab ingichkalashib boradi. Poyadagi barglari keng-cho`ziq. Gullari oq, poyaning uchida, 1 -3 tadan o`rnashgan. Kosachasi gulidan 2-3 marta uzun, dastlab silindrsimon, keyinroq qo`ng`iroqsimon shaklli. Karpofori tuksiz. Ko`sagi tuxumsimon. May oylarida gullab, may-iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Zarafshon tizmasida (Allaprishan, Oqsoy va Ohalik qishloqlari atroflari)da tarqalgan (Samarqand viloyati).

O`sish sharoiti. Toshli, tosh-shag`alli joylarda va qoyalarda o`sadi.

Soni. Tabiatda juda kam uchraydi. Yakka-yakka holda tarqalgan.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Chorva mollari boqiladigan yerlarda o`simlik juda katta zarar ko`radi.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza tadbirlari ishlab chiqilmagan.

19.

O`zbekiston chinniguli

Dianthus uzbekistanicus LJncz.

Kamyoblik darajasi 2. Pomir-Oloyning janubi-g`arbiy qismidagi kamyob, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 40 sm gacha yetadigan ko`p yillik o`t. Poyalari ko`p, oddiy, ba'zan yuqori qismidan shoxlangan, tuksiz, pastki qismi g`adir-budir, uzunligi 20-35 sm. Barglari ko`kimtir-yashil, o`tkir uchli. Gullari yakka-yakka, asosi qalin tukli, pushti rangli. Mevasi - ko`sakcha, ko`p urug`li. May oyida gullab, iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Zarafshon tizmasi (Taxtaqoracha dovoni, Qizilolma va Tarag`ay qishloqlari atroflari)da va Hisor tizmasi (Bolta qishloq atrofi)da tarqalgan (Samarqand, Qashqadaryo viloyatlari).

O`sish sharoiti. Tosh-shag`alli joylarda, tosh va ohaktosh siniqlari va yoriqlari orasida o`sadi.

Soni. Bir gektar yerda 40-100 tagacha tuplardan iborat to`plar hosil qiladi.

Ko`payishi. Urug`dan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Gullari guldastalar uchun yulib olinadi. Chorva mollari iste'mol qiladi.

Madaniylashtirilishi. 1965 yildan boshlab O`zbekiston Respublikasi FA Botanika bog`ida o`stiriladi.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. Gullarini yulib olish man qilinishi lozim. Shuningdek, urug`ini yetilib tarqalishi uchun gullagan va mevalagan paytida chorva mollarini boqishni cheklash tavsiya etiladi.

20.

Qisqa tojbargli chinnigul

Dianthus brevipetalus Vved.

Kamyoblik darajasi 2. Janubi-G`arbiy Pomir-Oloydagi kamyob, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 30-35 sm orasidagi ko`p yillik o`t. Poyasi ko`p, tik, ko`pincha asosi yog`ochlanuvchan. Barglari qalami, eni 2,5 mm ga yetadi. Gullari oq yakka, poyalarning uchlarida joylashgan. Kosachasi silindrsimon yoki deyarli silindrsimon. Tojbarglari chuqur o`yilgan, uchi ipsimon yoki ayrisimon. May oyida gullab, avgustda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Hisor tizmasi (G`ovaksoy, Sangardak daryolari havzalari)da Turkiston tizmasi (Oyobodon dovoni)da tarqalgan (Samarqand, Surxondaryo viloyatlari).

O`sish sharoiti. Tog`larning o`rta qismida mayda zarra jins tuproqli va qoyatoshli yonbag`irlarda o`sadi.

Soni. Kam uchraydi, 5-10 tupdan iborat to`plar hosil qiladi. Turkiston tog`ining uch yerida umumiy maydoni 2 ga keladigan joyda o`sishi aniqlangan. Hisor tizmasida esa har biri 1000 tupga yaqin o`simlikka ega bo`lgan 5 ta joyda borligi ma'lum.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Yosh o`simliklarni chorva mollari yeb, oyoq osti qilishi tufayli urug` berishi kamayib ketmoqda. Gullari ko`pincha guldastalar uchun yulib olinadi.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. O`simlik gullagan va mevalagan paytda chorva mollarini boqishni cheklash va o`rmon xo`jaligi xodimlari xalq orasida tushuntirish ishlari olib borishlari lozim.